بررسي واژه «حزن» در قرآن

حسین اویسی*

Hovicy8@yahoo.com

چکیده

تاريخ فرهنگ اسلامى هم چون هر ساختار فرهنگى ديگر، در بطن خويش، گرايش ها و جريان هاى متفاوت و بعضاً متعارض آفريده است. ظهور اين جريان هاى معارض ريشه در طبيعت و سرشت پوياى هر نظام فرهنگى دارد.آن چه اسباب تمايز ميان اين نظام هاست ظرفيت آن ها براى تحمل جريان هاى معارض و مخالف است.بر این باور بود که برآن شدم در زمینه حزن واندوه نه بر اساس آن چه در تاريخ فرهنگ اسلامى است؛ بلکه با اتکا به ثقل اکبر قرآن کریم پژوهشی را انجام دهم بدین مناسبت ابتدا باتهیه معجمی از آیاتی که در آن واژه «حزن» و مشتقات آن به کار رفته است بامراجعه به تفاسیر مختلف به بررسی آن آیات پرداختم . نتیجه این پژوهش این شد که خداوند در همه این آیات  ازمسلمانان ودر رأس آن ها پیامبر عظیم الشأن اسلام می خواهد حزن و اندوهی به خود راه ندهند؛ بلکه اندوه از شیطان و منافقین و کفار و مشرکین است.  انسان مؤمن لازم است با سکینه وآرامش روانی به آینده درخشان با مسرّت بنگرد. از آن جایی که «تعاليم دينی» و آن چه به نام «مطلوبات خدا» در جوامع دينی عرضه می شوند ، ازتوان تأثير فراوانی برخوردارند. هر گونه رويكردی در اين خصوص می‌تواند فرهنگ جامعه را دچار تحولات مثبت يا منفی كند و در نهايت جامعه‌ای با نشاط و اميدوار يا جامعه ای افسرده و نوميد پديد آورد. روشن است كه نشاط و اميدواری جامعه ، موجب تلاش و فعاليت مثبت و رشد و توسعه و تكامل مادی و معنوی می‌شود و افسردگی و نوميدی ، جامعه‌ای خمود ، غير فعال و منحط از نظر مادی و معنوی پديد می‌آورد.در این پژوهش لازم بود به معانی نزدیک «حزن» نظیر غم ، هم ، تضرع ، جزع ، فزع ، اسف و بث هم پرداخته شود که به واسطه اطاله کلام به فرصت دیگر موکول کردم.

واژ گان : حزن ، اندوه ، اندوهگین ، غم

درآمد

يكی از موضوعات مهم در بحث‌های انسان شناسي ، توجه به نيازها و تحولات روحی اوست. اهميت اين مسأله ناشی از تأثيرگذاری روحيات آدمی بر رفتارهای اوست. گرچه اين تأثير گذاری، متقابل است و رفتارهای آدمی نيز ، روحيات وی را دچار تحول و تغيير می‌كند.

«شادی و غم» از روحياتی هستند كه تأثير بسزايی در زندگی بشر دارند. «شادی» سبب « نشاط و اميد » است و « غم و اندوه » سبب « افسردگی » و « یأس و نوميدی» است.

به نظر می‌رسد كه پديده شادی يا غم ، از نوع « انفعال نفس » است و آدمی در پديد آمدن آن اختياری ندارد؛ يعنی خارج از اراده آدمی پديدار می‌گردند ، ولی ايجاد زمينه و بستر شكل گيری و تهيه مقدمات آن ها در بسياری از موارد ، اختياری است و با رويكرد‌های مختلف می‌توان به هر يك از آن ها اقدام كرد.

نقش تعليم و تربيت در اين موضوع مهم است و می‌تواند به انتخاب صحيح روش ها كمك كند و در سلامت روحی و روانی جامعه تأثير جدی بگذارد.

معني لغوی واصطلاحی «حزن»

«الحُزن»[1] به ضم حاء و سكون زاء به معنای اندوه بسیار است. خداوند می فرماید: إِنَّما أَشْكُوا بَثّي وَ حُزْني إِلَى اللّهِ (یوسف/12) : «من غم و اندوهم را تنها به خدا مى‏گويم» و حزن ، حزنا از باب تعب پس آن حزن و حزین است.

حَزَن مانند حُزن ضد فرح، اندوهگین ،اندوه ، دلتنگی.

حَزن مثل فَلس ، زمین ناهموار، پست وبلند ، ضد سهل یا هموار،جمع حزون مثل فلوس

حَزَن ( بر وزن عدم ) و حُزن ( بر وزن مزد ) چنان كه در بسيارى از كتب لغت و تفسير آمده هر دو به يك معنى است ، و در اصل به معنى سختي زمين يا زمين سخت است[2] يا ناهموارى زمين است ، و از آن جا كه غم و اندوه روح انسان را ناهموار و خشن مى‏سازد ، اين تعبير در اين معنى به كار رفته است[3] .

كلمه حزن به معناى اندوه است ، در مقابل كلمه فرح كه به معناى سرور است ، و حزن وقتى به انسان دست مى‏دهد كه چيزى را كه داشته از دست بدهد و يا دوست مى‏دارد داشته باشد ولى ندارد ، و يا خود را مالك آن فرض كرده ، و از دستش بدهد[4] .

حزن و اندوه هم ، همواره از مكروهى است كه واقع شده ، و شرى كه پديد آمده ، مانند گناهانى كه از مؤمنين سر زده و از آثارش غمنده مى‏شوند و يا خيراتى كه باز به خاطر سهل‏انگارى از آن ها فوت شده ، و از فوت آن اندوهگين مى‏گردند ، و ملائكه ايشان را دلدارى مى‏دهند به اين كه ايشان از چنان خوف و چنين اندوهى در امانند ، چون گناهانشان آمرزيده شده ، و عذاب از ايشان برداشته شده است[5] .

در اين كه ميان خوف و حزن چه تفاوتى است ؟ جمعى از مفسران گفته‏اند : خوف و ترس مربوط به حوادث بيمناك آينده است ، و حزن و اندوه مربوط به حوادث ناگوار گذشته. به اين ترتيب فرشتگان به آن ها مى‏گويند ، نه از حوادث سختى كه در پيش داريد ، چه در دنيا و چه در هنگام مرگ و چه در مراحل رستاخيز نگران باشيد ، و نه از گناهان گذشته خود يا فرزندانى كه از شما در دنيا باقى مى‏مانند غمى به دل راه دهيد.  و فرق بين خوف و حزن از نظر مورد اين است كه : خوف در جايى است كه احتمال وقوع مكروهى در بين باشد ، ولى حزن در جايى است كه وقوع آن قطعى باشد ، نه احتمالى[6] .

تقديم خوف بر حزن نيز ممكن است به همين ملاحظه باشد كه نگرانى انسان با ايمان بيشتر از حوادث آينده ، مخصوصا دادگاه محشر است. بعضى نيز گفته‏اند ترس و خوف در برابر عذاب است ، و اندوه و حزن در برابر از دست رفتن ثواب ، و فرشتگان الهى آن ها را به لطف پروردگار در هر دو قسمت اميدوار مى‏سازند[7] .

اين احتمال نيز وجود دارد كه خوف در مورد مسائل خطرناك است اما غم مربوط به حوادث دردناك ، هر چند خطرى در آن وجود نداشته باشد[8].

چون خوف هميشه از اين جا سرچشمه مى‏گيرد كه نفس ، احتمال ضررى را بدهد كه ضرر او است ، و از اين راه اندوه به دل وارد مى‏شود كه آدمى چيزى را كه دوست داشته از دست بدهد ، و يا چيزى را كه كراهت داشته گرفتارش شود .

خلاصه ، خوف و اندوه به خاطر از دست دادن نفع و يا برخورد با ضرر دست مى‏دهد ، و تحقق اين خوف و اندوه وقتى قابل تصور است كه آدمى براى خود ملك و يا حقى نسبت به آن چيزى كه از آن خوف و اندوه دارد قائل باشد؛ مثلا خود را مالك فرزند و يا جاه ، و يا آن ها و غير آن ها را متعلق حق خود بداند ، و اما چيزى را كه مى‏داند به هيچ وجه بين او و آن چيز علقه و رابطه‏اى نيست ، هيچ وقت در باره آن نه ترسى پيدا مى‏كند و نه اندوهى .

و بر اين حساب اگر كسى را فرض كنيم كه معتقد است به اين كه تمامى عالم و تك تك موجودات آن و حتى وجود خودش ملك مطلق خداى سبحان است و احدى در اين ملكيت شريك او نيست قهرا خود را نيز مالك هيچ چيز نمى‏داند ، و هيچ چيزى را متعلق حق خود به حساب نمى‏آورد تا در باره آن دچار خوف و يا اندوه گردد ، و اين حالت همان وضعى است كه خداى تعالى اولياى خود را به داشتن آن توصيف نموده و فرموده: أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ.

پس اولياى خدا نه از چيزى مى‏ترسند ، و نه براى چيزى اندوه مى‏خورند - نه در دنيا و نه در آخرت - مگر آن كه خداى تعالى اراده كند كه آنان از چيزى بترسند و يا در باره آن اندوه خورند ، همان طور كه از آنان خواسته است تا از پروردگارشان بترسند، و از فوت كرامتى الهى كه از آنان فوت شده اندوه بخورند ، و همه اين ها مراحلى است از تسليم خدا شدن.

بنا بر اين ، اطلاق آيه كه خوف و اندوه را به طور مطلق از اولياى خدا نفى مى‏كند، دلالت دارد بر اين كه اولياى خدا هم در دنيا متصف به نداشتن خوف و اندوهند ، و هم در آخرت[9] .

در متن قرآن مطلوب نبودن « حزن و اندوه » نزد خدا و خلق او گزارش شده است جالب توجه است كه در كل آيات قرآن 42 مرتبه واژه «حزن» با مشتقات آن به كار رفته است؛ 26 آيه مكي و 16 آيه مدني مي باشد و در اکثر اين آيات خداوند حزن را به صورت منفي بيان نموده است و پرهيز از حزن دستور كار آيات مي باشد که ما در اين جا به نمونه هايي از آيات به ترتيب مشتق هاي «حزن» در معجم قرآن اشاره می‌كنيم :

«تَحْزَنْ»

« شادی[10] بخش بودن نسبت به ديگر افراد جامعه » پسنديده ترين كارها نزد خدا و حتی « برترين عبادت » است. به عبارتی ديگر ؛ تأكيد بر « شدت محبوبيت شادی بخشيدن به ديگران نزد خدا » و ايجاد رغبت وانگيزه ی درونی در آدمی برای اقدام اختياری به اين كار پسنديده ، برتر از هرگونه دستور العمل الزامی شرعی ، تأثير می گذارد و نشان می‌دهد كه دين به « ضرورت‌های زندگی مناسب » توجه جدی دارد و اين مقصود ، جز با شور و نشاط ناشی از گسترش شادی در صحنه اجتماع به دست نمی آيد. تبديل اين « ضرورت مؤكّد اخلاقی » به امری الزامی و اجباری ، از « مرغوبيت عرفی » آن می كاهد. البته در همه جا و همه حال ، اين قاعده وجود دارد ولی در مواردی كه ضرورت‌های زندگی فردی يا اجتماعی ، حد اقل چيزی را عقلا لازم بداند ، شرع نيز آن را لازم می شمارد. به آیات زیر توجه نمایید.

1 - إِلاّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لا تَحْزَنْ إِنَّ اللّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللّهُ سَكينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذينَ كَفَرُوا السُّفْلى‏ وَ كَلِمَةُ اللّهِ هِيَ الْعُلْيا وَ اللّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ(التوبة :40)

اگر او را يارى نكنيد، خداوند او را يارى كرد؛ (و در مشكل ترين ساعات، او را تنها نگذاشت؛) آن هنگام كه كافران او را (از مكّه) بيرون كردند، در حالى كه دومين نفر بود (و يك نفر بيشتر همراه نداشت)؛ در آن هنگام كه آن دو در غار بودند، و او به همراه خود مى‏گفت: «غم مخور، خدا با ماست!» در اين موقع، خداوند سكينه (و آرامش) خود را بر او فرستاد و با لشكرهايى كه مشاهده نمى‏كرديد، او را تقويت نمود و گفتار (و هدف) كافران را پايين قرار داد، (و آنها را با شكست مواجه ساخت؛) و سخن خدا (و آيين او)، بالا (و پيروز)است؛ و خداوند عزيز و حكيم است.

2 - لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى‏ ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجًا مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنينَ(الحجر :88)

(بنابر اين،) هرگز چشم خود را به نعمت هاى (مادّى)، كه به گروه‏هايى از آن ها [= كفّار] داديم، ميفكن و به خاطر آن چه آن ها دارند، غمگين مباش و بال (عطوفت) خود را براى مؤمنين فرود آر.

3 - وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاّ بِاللّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ في ضَيْقٍ مِمّا يَمْكُرُونَ(النحل :127)

صبر كن، و صبر تو فقط براى خدا و به توفيق خدا باشد! و به خاطر (كارهاى) آن ها، اندوهگين و دلسرد مشو و از توطئه‏هاى آن ها، در تنگنا قرار مگير.

4 - وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُنْ في ضَيْقٍ مِمّا يَمْكُرُونَ(النمل :70)

از (تكذيب و انكار) آنان غمگين مباش، و سينه‏ات از توطئه آنان تنگ نشود.

5 - إِذْ تَمْشي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى‏ مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْناكَ إِلى‏ أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمّ‏ِ وَ فَتَنّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنينَ في أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلى‏ قَدَرٍ يا مُوسى‏( طه :40)

در آن هنگام كه خواهرت (در نزديكى كاخ فرعون) راه مى‏رفت و مى‏گفت: «آيا كسى را به شما نشان دهم كه اين نوزاد را كفالت مى‏كند (و دايه خوبى براى او خواهد بود)!» پس تو را به مادرت بازگردانديم، تا چشمش به تو روشن شود و غمگين نگردد! و تو يكى (از فرعونيان) را كشتى اما ما تو را از اندوه نجات داديم و بارها تو را آزموديم. پس از آن، ساليانى در ميان مردم «مدين» توقف نمودى سپس در زمان مقدّر (براى فرمان رسالت) به اين جا آمدى، اى موسى!

6 - فَرَدَدْناهُ إِلى‏ أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ(القصص :13)

ما او را به مادرش بازگردانديم تا چشمش روشن شود و غمگين نباشد و بداند كه وعده الهى حق است ولى بيشتر آنان نمى‏دانند!

7 - وَ لَمّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطًا سي‏ءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَ قالُوا لا تَخَفْ وَ لا تَحْزَنْ إِنّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرينَ(العنكبوت :33)

هنگامى كه فرستادگان ما نزد لوط آمدند، از ديدن آن ها بدحال و دلتنگ شد گفتند: «نترس و غمگين مباش، ما تو و خانواده‏ات را نجات خواهيم داد، جز همسرت كه در ميان قوم باقى مى‏ماند.

با ملاحظه آیات فوق روشن است که خداوند با رفع حزن و اندوه می خواهد زمینه آرامش را فراهم نماید زیرا در این صورت  است که تلاش ها ثمر بخش می شود و افق آینده به سوی بندگان روشن می گردد. توجه به این نکته هم لازم است که خداوند در همه این آیات خواهان برطرف کردن اندوه است ودر صورت بروز موجبات اندوه متذکّر رفع آن می شود؛ مثلاً در آیه اول به همراهش(همراه او بنا بر نقل قطعى ابو بكر است[11]) گفت : از ترس تنهايى و غربت و بى كسى و فراوانى دشمن و يك دلى دشمنان من ، و اين كه مرا تعقيب كرده‏اند غم مخور كه خداى سبحان با ماست ، او مرا بر دشمنانم يارى مى‏دهد پس سكينت خود را بر رسول خود نازل می کند[12].

در آیات دوم وسوم و چهارم خداوند از پیامبر می خواهد که اندوهگین مباش.

الف - جهت اصرارشان بر تكذيب و استهزا، و لج بازيشان در ايمان نياوردن[13].

ب -  به خاطر اين مال و ثروت و نعمت هاى مادى كه در دست آن هاست[14].

ج - از انكار و مخالفت آن ها رنج مى‏برد و به راستى دلش براى آن ها مى‏سوخت و عاشق هدايت و بيدارى آن ها بود[15].

اين حزن و اندوه كه حتما به خاطر عدم ايمان آن ها (كفار) است ممكن است يكى از دو پديده را در انسان به وجود آورد ، يا او را براى هميشه دل سرد سازد ، و يا او را به جزع و بيتابى و بى‏حوصلگى وادارد ، بنابر اين نهى از حزن و اندوه  در واقع از هر دو پديده است؛ يعنى در راه دعوت به سوى حق نه بيتابى كن و نه مايوس باش[16] .

خلاصه اين كه خداوند به پيامبرش اين واقعيت را بازگو مى‏كند كه تو داراى چنين سرمايه عظيمى هستى ، سرمايه‏اى همچون قرآن به عظمت تمام عالم هستى؛ سرمايه‏اى كه تمامش نور است و بركت ، درس است و برنامه؛ راهنماست و راه گشا؛ مخصوصا سوره حمد كه چنان محتوايش عالى است كه در يك لحظه كوتاه انسان را به خدا پيوند داده و روح او را در آستانش به تعظيم و تسليم و راز و نياز وا مى‏دارد. هرگز چشم خود را به نعمت هاى مادى كه به گروه هایى از كفار داده‏ايم ميفكن بر آن ها اندوهگين مباش[17] . بنابر این هر گاه موجبات اندوه برای پیامبر فراهم می شود ، خداوند او را از اندوه می رهاند وبه سرور و آرامش فرا می خواند.

در آیات بعد اندوه را ازدل موسي و مادرش وحضرت لوط نهی کرده است[18] و آن ها را امیدوار به نجات وپناه خود نموده است.  

«تَحْزَنُوا»

1 - وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اْلأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ(آل‏عمران : 139)

و سست نشويد و غمگين نگرديد و شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد.

2 - إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‏ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ في أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللّهُ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ(آل‏عمران : 153)

(به خاطر بياوريد) هنگامى را كه از كوه بالا مي رفتيد و جمعى در وسط بيابان پراكنده شدند و از شدت وحشت، به عقب ماندگان نگاه نمى‏كرديد، و پيامبر از پشت سر، شما را صدا مى‏زد. سپس اندوه‏ها را يكى پس از ديگرى به شما جزا داد. اين به خاطر آن بود كه ديگر براى از دست رفتن (غنايم جنگى) غمگين نشويد، و نه به خاطر مصيبت‏هايى كه بر شما وارد مى‏گردد. و خداوند از آن چه انجام مى‏دهيد، آگاه است.

3 - إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ(فصلت :30)

به يقين كسانى كه گفتند: «پروردگار ما خداوند يگانه است» سپس استقامت كردند، فرشتگان بر آنان نازل مى‏شوند كه: «نترسيد و غمگين مباشيد، و بشارت باد بر شما به آن بهشتى كه به شما وعده داده شده است.

اين آيات به طورى كه ملاحظه مى‏كنيد وسيله‏اى است براى تسلى و دلدارى و تقويت روحى مؤمنین و خداوند ماندن مؤمن بر اندوه را جایز نمی داند؛ بلکه آن را مایه تنبه وعبرت قرار داده است تا اورا به سوی فرح و سرور هدایت کند.

در دو آیه اول که مربوط به جنگ احد[19] است، در جنگ احد بر اثر نافرمانى و عدم انضباط نظامى جمعى از سربازان اسلام ، در پايان به شكست انجاميد و جمعى از شخصيت ها و چهره‏هاى برجسته اسلام از جمله حمزه عموى پيامبر ، در اين ميدان شربت شهادت نوشيدند و خبر كشته شدن رسول خدا (ص) بعد از شكست و فرار كردن مسلمانان منتشر شد[20]. خداوند از مسلمانان خواست نه در كار دين سستى كنيد و نه از فوت غنيمت و متاع دنيا اندوهناك باشيد[21] اگر بر مسير ايمان ثابت بمانيد پيروزى نهايى از آن شما است و شكست در يك ميدان ، به معنى شكست نهايى در جنگ نيست . اين يكى از آثار مهم ايمان است كه مؤمن حتى در زندگى اين جهان آرامش لذت بخشى دارد كه افراد بى‏ايمان يا منافق و يا ضعيف الايمان هيچ گاه طعم آن را نمى‏چشند[22] .

در آیه شريفه سوم از آينده‏اى كه در انتظار مؤمنين است ، و ملائكه با آن به استقبال ايشان مى‏آيند ، خبر مى‏دهد . آن تقويت دل ها و دلگرمى آنان و بشارت به كرامت است[23] . عطاء بن أبي رياح[24]گفته است: خوف و ترس مربوط به حوادث بيمناك آينده است ، و حزن و اندوه مربوط به حوادث ناگوار گذشته ، به اين ترتيب فرشتگان به آن ها مى‏گويند ، نه از حوادث سختى كه در پيش داريد چه در دنيا و چه در هنگام مرگ و چه در مراحل رستاخيز نگران باشيد، و نه از گناهان گذشته خود يا فرزندانى كه ازشما در دنیا باقی می مانند غمی به دل راه دهید.  

«تَحْزَنُونَ»

«بدون شك اصل مسرور بودن و شاد بودن يك مطلوب فطرى است. از نعمت‏هايى كه خداى متعال وعده اعطاى آن را به انسان در روز قيامت داده است، اين است كه مؤمن در بهشت غمگين نمى‏شود و شاد خواهد بود: «وجوه يومئذ ناعمة‏»; (غاشيه: ۸) چهره‏هاى مؤمنان در بهشت‏بسيار شاداب و خرم است. يا «ينقلب الى اهله مسرورا»; (انشقاق: ۹) مؤمن پس از محاسبه، نزد اهل و عيالش، در حالى كه بسيار شاد و خندان است، برمى‏گردد. بى‏شك انسان فطرتا طالب خوشى، شادى و سرور است. مفاهيمى از قبيل خوشبختى، خوشوقتى، خوشحالى و... همگى از خوشى گرفته شده است; يعنى انسان، خود به خود، طالب خوشى است و اين اشكالى ندارد«[25].

1 - أَ هؤُلاءِ الَّذينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ(الأعراف :49)

آيا اين ها [= اين واماندگان بر اعراف‏] همانان نيستند كه سوگند ياد كرديد رحمت خدا هرگز شامل حالشان نخواهد شد؟! (ولى خداوند به خاطر ايمان و بعضى اعمال خيرشان، آن ها را بخشيد. هم اكنون به آن ها گفته مى‏شود:) داخل بهشت شويد، كه نه ترسى داريد و نه غمناك مى‏شويد.

2 - يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَ لا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ(الزخرف :68)

اى بندگان من، امروز نه ترسى بر شماست و نه اندوهگين مى‏شويد.

ملاحظه می کنید در این آیات خداوند حزن و اندوه را از بهشتیان نفی می کند خطابى است كه خداى تعالى در قيامت به متقين دارد ، شاهدش هم جمله «ادخلوا الجنة» است . و در اين خطاب ايشان را از هر ناملايمى احتمالى يا قطعى ايمنى مى‏دهد، چون فرموده نه خوف داريد ، و نه اندوه و مورد خوف ناملايم احتمالى است و مورد اندوه ناملايم قطعى ، و وقتى خوف و اندوه نداشته باشند ، قطعا اين دو قسم ناملايم را هم نخواهند داشت[26] .

«تَحْزَني»

1 - فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاّ تَحْزَني قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا(مريم :24)

ناگهان از طرف پايين پايش او را صدا زد كه: «غمگين مباش. پروردگارت زير پاى تو چشمه آبى (گوارا) قرار داده است.

2 – وَ أَوْحَيْنا إِلى‏ أُمّ‏ِ مُوسى‏ أَنْ أَرْضِعيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقيهِ فِي الْيَمّ‏ِ وَ لا تَخافي وَ لا تَحْزَني إِنّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلينَ(القصص :7)

ما به مادر موسى الهام كرديم كه: «او را شير ده و هنگامى كه بر او ترسيدى، وى را در دريا(ى نيل) بيفكن و نترس و غمگين مباش كه ما او را به تو بازمى‏گردانيم و او را از رسولان قرار مى‏دهيم.»

این آیات در واقع تسلیت و دلداری به حضرت مریم و مادر موسی است یکی به خاطر تهمتى كه بچسبد و هيچ راهى هم براى انكار آن نباشد و دیگری برای جدایی از نوزادش[27]. خداوند با خطاب آن ها اندوه را نهی می کند تا آرامش را به آن ها ارزانی دارد.

«لِيَحْزُنَ»

إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّيْطانِ لِيَحْزُنَ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَيْسَ بِضارِّهِمْ شَيْئًا إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ وَ عَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ(المجادلة:10)

نجوا تنها از سوى شيطان است. مى‏خواهد با آن مؤمنان غمگين شوند. ولى نمى تواند هيچ گونه ضررى به آن ها برساند جز به فرمان خدا. پس مؤمنان تنها بر خدا توكّل كنند.

این آیه شيطان را عامل اندوه در میان مسلمانان معرفی می کند. خداى سبحان بعد از آن كه نجوى را با آن شرايط براى مؤمنين تجويز كرد ، مؤمنين را دل گرم و خاطر جمع كرد كه اين توطئه‏ها نمى‏تواند به شما گزندى برساند ، مگر به اذن خدا ، چون زمام امور همه به دست خدا است.  پس بر خدا توكل كنيد و از ضرر نجواى منافقين اندوهگين نشويد كه خدا تصريح كرده به اين كه : «و من يتوكل على الله فهو حسبه» و وعده داده كه هر كس بر او توكل كند خدا برايش كافى است  و با اين وعده وادارشان مى‏كند بر توكل و مى‏فرمايد : كه توكل از لوازم ايمان مؤمن است ، اگر به خدا ايمان دارند بايد بر او توكل كنند كه او ايشان را كفايت خواهد كرد .

بعضى از مفسرين[28] گفته‏اند : منافقين با يهوديان نجوى و رازگويى مى‏كردند  و با اين عمل خود مؤمنين را اندوهگين ، و ايجاد دلهره و فزع مى‏نمودند ، و در تصميم‏هاى آنان وهن و سستى ايجاد مى‏كردند .

اما علامه[29] می گوید: اين نظريه درست نيست ، براى اين كه ظاهر آيه «الذين نهوا عن النجوى ...»، اين است كه منظور مسلمين (در بين منافقين و بيماردلان) هستند ، كه از نجوى نهى شده‏اند.

«يَحْزُنْكَ»

1 - وَ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللّهَ شَيْئًا يُريدُ اللّهُ أَلاّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي اْلآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ(آل‏عمران : 176)

كسانى كه در راه كفر، شتاب مي كنند، تو را غمگين نسازند. به يقين، آن ها هرگز زيانى به خداوند نمى‏رسانند. (به علاوه) خدا مى‏خواهد (آن ها را به حال خودشان واگذارد و در نتيجه،) بهره‏اى براى آن ها در آخرت قرار ندهد. و براى آن ها مجازات بزرگى است.

2 - يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذينَ قالُوا آمَنّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذينَ هادُوا سَمّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئًا أُولئِكَ الَّذينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي اْلآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ(المائدة :41)

اى فرستاده (خدا)، آنها كه در مسير كفر شتاب مى‏كنند و با زبان مى‏گويند: «ايمان آورديم» و قلب آنها ايمان نياورده، تو را اندوهگين نسازند. و (هم چنين) گروهى، از يهوديان كه خوب به سخنان تو گوش مى‏دهند، تا دستاويزى براى تكذيب تو بيابند. آنها جاسوسان گروه ديگرى هستند كه خودشان نزد تو نيامده‏اند. آنها سخنان را از مفهوم اصليش تحريف مى‏كنند و (به يكديگر) مى‏گويند: «اگر اين (كه ما مى‏خواهيم) به شما داده شد (و محمد بر طبق خواسته شما داورى كرد،) بپذيريد، وگرنه (از او) دورى كنيد!» (ولى) كسى را كه خدا (بر اثر گناهان پى‏درپى او) بخواهد مجازات كند، قادر به دفاع از او نيستى. آن ها كسانى هستند كه خدا نخواسته دل هايشان را پاك كند در دنيا رسوايى، و در آخرت مجازات بزرگى نصيبشان خواهد شد.

3 - قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَ لكِنَّ الظّالِمينَ بِآياتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ(الأنعام :33)

ما مى‏دانيم كه گفتار آن ها، تو را غمگين مى‏كند ولى (غم مخور و بدان كه) آن ها تو را تكذيب نمى‏كنند؛ بلكه ظالمان، آيات خدا را انكار مى‏نمايند.

4 - وَ لا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَميعًا هُوَ السَّميعُ الْعَليمُ(يونس :65)

سخن آن ها تو را غمگين نسازد. تمام عزّت (و قدرت)، از آن خداست و او شنوا و داناست!

5 - وَ مَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللّهَ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ(لقمان :23)

و كسى كه كافر شود، كفر او تو را غمگين نسازد. بازگشت همه آنان به سوى ماست و ما آن ها را از اعمالى كه انجام داده‏اند (و نتايج شوم آن) آگاه خواهيم ساخت. خداوند به آن چه درون سينه‏هاست آگاه است.

6 - فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ(يس :76)

پس سخنانشان تو را غمگين نسازد، ما آن چه را پنهان مى‏دارند و آن چه را آشكار مى‏كنند مى‏دانيم.

اين آيات شريفه با بيان حقيقت امر خاطر رسول خدا -  صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم - را تسليت مى‏دهد ، تا اندوهش را بر طرف سازد. چون هر فرد با ايمان از اين كه انسان هایى به سوى كفر مسابقه بگذارند و بر خاموش ساختن نور خدا دست به دست هم دهند و احيانا به حسب ظاهر غالب هم بشوند ، اندوهناك مى‏گردد. چون غلبه كفار بر مؤمنين كانه غلبه بر خداى سبحان و اراده او است، اراده‏اى كه تعلق گرفته است بر اعلاى كلمه حق و اين كه همواره حق را بر باطل چيره سازد ، ليكن همين فرد با ايمان اگر در مساله امتحان عمومى تدبر كند يقين مى‏كند به  اين كه ، همواره خدا غالب است ، و اين كه خلايق همه در راهند؛ يعنى راه رسيدن به هدف نهايى و خداى تعالى همه را رو بدان سو به راه انداخته ، تا زمينه براى هدايت تكوينى و تشريعى به سوى آن هدف و غايت فراهم شود ، كافر به وسيله اشباع شدن از عافيت و نعمت و قدرت ، كه همان استدراج و مكر خدايى است به سوى هدفش متوجه شود؛ يعنى به آخرين نقطه‏اى كه مى‏تواند از طغيان و معصيت دست يابد برسد ، و مؤمن هم پيوسته به وسيله محك امتحان آزموده شود تا ايمان باطنيش اگر مشوب و ناخالص است خالص و خالص‏تر شود تا به كلى خالص براى خدا گردد و يا شرك باطنيش اگر مشوب و ناخالص است خالص و خالص‏تر شود ، تا به كلى از ايمان خالى شود و به آن مرحله از سقوط برسد كه اولياى طاغوت و امامان كفر رسيدند[30] .

بنابراین عواملی نظیر ثبات در کفر[31] و نفاق[32] ، ستم کارانی که آیات الهی را انکار می کنند یا به پیامبر نسبت شاعر ومجنون ونظیر این اوصاف می دهند[33]،سخنان ناموزون کفار ومشرکان لجوج[34]، ای پیامبر تو را اندوهگین نکند.

«يَحْزَنَّ»

تُرْجي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى‏ أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَ لا يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما في قُلُوبِكُمْ وَ كانَ اللّهُ عَليمًا حَليمًا(الأحزاب :51)

 (موعد) هر يك از همسرانت را بخواهى مى‏توانى به تأخير اندازى، و هر كدام را بخواهى نزد خود جاى دهى و هرگاه بعضى از آنان را كه بركنار ساخته‏اى بخواهى نزد خود جاى دهى، گناهى بر تو نيست. اين حكم الهى براى روشنى چشم آنان، و اين كه غمگين نباشند و به آن چه به آنان مى‏دهى همگى راضى شوند نزديكتر است و خدا آن چه را در قلوب شماست مى‏داند، و خداوند دانا و بردبار است (از مصالح بندگان خود با خبر است، و در كيفر آن ها عجله نمى‏كند).

اين حكم الهى براى روشنى چشم همسران پیامبر و اين كه غمگين نشوند[35] و همه آن ها راضى به آن چه در اختيارشان مى‏گذارى گردند، نزديكتر است.

«لَيَحْزُنُني»

قالَ إِنّي لَيَحْزُنُني أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ(يوسف :13)

(پدر) گفت: «من از بردن او غمگين مى‏شوم؛ و از اين مى‏ترسم كه گرگ او را بخورد، و شما از او غافل باشيد!»

یعقوب گفت: اين كه من مايل نيستم يوسف با شما بيايد از دو جهت است : اول اين كه دورى يوسف براى من غم انگيز است. دوم از اين مى‏ترسم كه در حالى كه شما از او غافليد گرگ او را بخورد[36].

«يَحْزُنُهُمُ»

لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ اْلأَكْبَرُ وَ تَتَلَقّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ(الأنبياء :103)

وحشت بزرگ، آن ها را اندوهگين نمى‏كند و فرشتگان به استقبالشان مى‏آيند، (و مى‏گويند:) اين همان روزى است كه به شما وعده داده مى‏شد.

در این آیه خداوند خبر می دهد حتی در آخرت هم اندوه را از مؤمنین بر می داریم. فزع اكبر آن ها را غمگين نمى‏كند. فزع اكبر ( وحشت بزرگ ) را بعضى اشاره به وحشت هاى روز قيامت دانسته‏اند كه از هر وحشتى بزرگتر است  و بعضى[37] اشاره به نفخه صور و دگرگوني هاى پايان اين جهان و تزلزل عجيبى كه در اركان اين عالم مى‏افتد آن چنان كه در آيه 87 سوره نحل آمده است[38] .

«يَحْزَنُونَ»

در قرآن كريم نسبت به عاقبت نيك آدميان چه در دنيا و چه در آخرت (و عمدتاً در آخرت) و در مناسبت‌های مختلف مكرراً آمده است: « فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» «هيچ ترسی و اندوهی بر آنان نخواهد بود » اين بيان الهی نشان می‌دهد كه خوف (ترس) و حزن (غم و اندوه) امور نامطلوب و ناپسندی هستند كه خداوند سبحان در بيان عاقبت پسنديده بندگان نيك خود با صراحت آن ها را منتفی می‌شمارد.

اگر حزن امری پسنديده بود ، منتفی شدن آن در عاقبت امر بندگان خدا ، ناپسند شمرده می‌شد و يادآوری انتفای آن به عنوان نعمت و پاداش الهی بی معنی بود.

 قرآن وقتى مى‏خواهد از شهدا تعريف كند و غير مستقيم ديگران را تشويق نمايد كه به خيل شهدا بپيوندند، مى‏فرمايد: « فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ ‏»; (آل عمران۱۷0) آن‏ها به واسطه نعمت‏هايى كه خداوند به آن‏ها داده است در شادى و سرور هستند. بنابراين، داشتن شادى و سرور، يك امر مطلوب فطرى است، كه هم در آخرت و هم در برزخ، قطعا جزو نعمت‏هاى بزرگ الهى مى‏باشد. همه ما بايد طالب چنين نعمتى باشيم[39].

1 - قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعًا فَإِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(بقره:38)

گفتيم: «همگى از آن، فرود آييد. هرگاه هدايتى از طرف من براى شما آمد، كسانى كه از آن پيروى كنند، نه ترسى بر آن هاست، و نه غمگين شوند.»

2 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ هادُوا وَ النَّصارى‏ وَ الصّابِئينَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ اْلآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ( البقرة : 62 )

كسانى كه (به پيامبر اسلام) ايمان آورده‏اند، و كسانى كه به آيين يهود گرويدند و نصارى و صابئان [= پيروان يحيى‏] هر گاه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورند ، و عمل صالح انجام دهند، پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است و هيچ‏گونه ترس و اندوهى براى آنها نيست. (هر كدام از پيروان اديان الهى، كه در عصر و زمان خود، بر طبق وظايف و فرمان دين عمل كرده‏اند، مأجور و رستگارند.)

3 - بَلى‏ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :112)

آرى، كسى كه روى خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد، پاداش او نزد پروردگارش ثابت است. نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مى‏شوند. (بنابر اين، بهشت خدا در انحصار هيچ گروهى نيست.)

4 - الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في سَبيلِ اللّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَ لا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :262)

كسانى كه اموال خود را در راه خدا انفاق مى‏كنند، سپس به دنبال انفاقى كه كرده‏اند، منت نمى‏گذارند و آزارى نمى‏رسانند، پاداش آنها نزد پروردگارشان (محفوظ) است؛ و نه ترسى دارند، و نه غمگين مى‏شوند.

5 - الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :274)

آن ها كه اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين مى‏شوند.

6 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(البقرة :277)

كسانى كه ايمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را برپا داشتند و زكات را پرداختند، اجرشان نزد پروردگارشان است؛ و نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين مى‏شوند.

7 - فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ يَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(170آل عمران)

آن ها به خاطر نعمت هاى فراوانى كه خداوند از فضل خود به ايشان بخشيده است، خوشحالند و به خاطر كسانى كه هنوز به آن ها ملحق نشده‏اند [= مجاهدان و شهيدان آينده ]، خوش وقتند (زيرا مقامات برجسته آن ها را در آن جهان مى‏بينند و مى‏دانند) كه نه ترسى بر آن هاست، و نه غمى خواهند داشت.

8 - إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ الَّذينَ هادُوا وَ الصّابِئُونَ وَ النَّصارى‏ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ اْلآخِرِ وَ عَمِلَ صالِحًا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(المائدة :69)

آن ها كه ايمان آورده‏اند، و يهود و صابئان و مسيحيان، هرگاه به خداوند يگانه و روز جزا، ايمان بياورند، و عمل صالح انجام دهند، نه ترسى بر آن هاست، و نه غمگين خواهند شد.

9 - وَ ما نُرْسِلُ الْمُرْسَلينَ إِلاّ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ فَمَنْ آمَنَ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأنعام :48)

ما پيامبران را جز (به عنوان) بشارت دهنده و بيم دهنده، نمى‏فرستيم. آن ها كه ايمان بياورند و (خويشتن را) اصلاح كنند، نه ترسى بر آن هاست و نه غمگين مى‏شوند.

10 - يا بَني آدَمَ إِمّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتي فَمَنِ اتَّقى‏ وَ أَصْلَحَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأعراف :35)

اى فرزندان آدم، اگر رسولانى از خود شما به سراغتان بيايند كه آيات مرا براى شما بازگو كنند، (از آنها پيروى كنيد) كسانى كه پرهيزگارى پيشه كنند و عمل صالح انجام دهند (و در اصلاح خويش و ديگران بكوشند)، نه ترسى بر آنهاست و نه غمناك
مى شوند.

11 - أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(يونس :62)

آگاه باشيد (دوستان و) اولياى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگين مى‏شوند.

12 - وَ يُنَجِّي اللّهُ الَّذينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الزمر : 61)

و خداوند كسانى را كه تقوا پيشه كردند با رستگارى رهايى مى‏بخشد. هيچ بدى به آنان نمى‏رسد و هرگز غمگين نخواهند شد.

13 - إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ(الأحقاف :  13)

كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللّه است»، سپس استقامت كردند، نه ترسى براى آنان است و نه اندوهگين مى‏شوند.

همان طور که ملاحظه می کنید در 12 آیه جمله« فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ» به مناسبت های مختلف تکرار شده است و درسوره الزمر/آیه61 به عبارت« لا هُمْ يَحْزَنُونَ» بسنده شده است. اين آيه نيز « دور شدن از اندوه و غم » را مصداق « نجات دادن آدميان پرهيزكار به وسيله خدای سبحان » معرفی كرده است. به عبارت ديگر، خداوند است كه پرهيزكاران را از« دام جهل ناشی از اندوه و غم » كه « دام شيطان » است رها می‌سازد.

 خداوند در این آیات برای این که اندوه را از انسان دور کند راه کارهایی را ارائه کرده است. راه کار های خدا برای نجات انسان از ترس و اندوه عبارتند از:

كسى كه هدايت مرا پيروى كند(بقره 38) ، هر گاه به خدا و روز رستاخيز ايمان آورند ، و عمل صالح انجام دهند، پاداششان نزد پروردگارشان مسلم است (بقره62)؛ كسى كه روى خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد، پاداش او نزد پروردگارش ثابت است (البقرة :112)؛ آن ها كه اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است(البقرة :274). كسانى كه ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند و زكات را پرداختند اجر و پاداششان نزد خدا است.[40](بقره277). كشته شدگان در راه خدا[41](170آل عمران) ،آن ها كه ايمان بياورند و خويشتن را اصلاح كنند و عمل صالح انجام دهند.[42](الأنعام :48)، آن ها كه پرهيزگارى پيشه كنند و در اصلاح خويشتن و ديگران بكوشند[43](الأعراف35)، اولياي خدا كسانى هستند كه ميان آنان و خدا حايل و فاصله‏اى نيست[44](يونس62)، كسانى را كه تقوا پيشه كردند با رستگارى رهايى مى‏بخشد(الزمر61)؛كسانى كه گفتند: «پروردگار ما اللّه است»، سپس استقامت كردند(الأحقاف13).

این راه کارهای مختلف که همه در« مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ» خلاصه
می شود هر یک سببی است برای خنثی کردن اسباب حزن و اندوه برای اولیای خدا زیرا او نمی خواهد انسان اندوهگین باشد.

آيه اول نخستين فرمانى است كه در تشريع دين ، براى آدم و ذريه او صادر شده ، دين را در دو جمله خلاصه كرده ، كه تا روز قيامت چيزى بر آن دو جمله اضافه نمي شود[45]. در آن روز كه از آدم وحوا اين مخالفت سر زد ، اصلا دينى تشريع نشده بود، و بعد از هبوط آدم دين خدا نازل شد، خداوند فرمود: هر كس هدايتم را پيروى كند، ترسى بر آنان نيست ، و دچار اندوهى نيز نمي شوند[46].

علامه طباطبایی می فرماید[47]: «اين جمله يعنى جمله : أَلاّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ جمله عجيبى است ، هر قدر انسان بيشتر در آن فرو مى‏رود و تدبر مى‏كند دامنه معنايش وسيع‏تر مى‏شود ، با اين كه جمله‏اى است لطيف و رقيق و بيانى است ساده و اولين چيزى كه از معناى آن به ذهن مى‏رسد، اين است كه خوف و حزن از مؤمنين برداشته مى‏شود و اين را هم مى‏دانيم كه خوف تنها در امرى فرض دارد كه اولا، ممكن باشد ، و ثانيا، احتمال آمدنش به سوى ما معقول باشد و ثالثا، اگر بيايد مقدارى از سعادت ما را از بين مى‏برد؛ سعادتى كه ما توقع داريم واجد آن باشيم و خود را واجد آن فرض مى‏كنيم و هم چنين حزن تنها از ناحيه حادثه‏اى است كه پيش آمده و آن نيز مقدارى از سعادت كذایى ما را سلب كرده ، پس بلا و يا هر محذور و گرفتارى كه فرض شود ، وقتى از آن مى‏ترسيم كه هنوز بر سر ما نيامده باشد و اما وقتى آمد ديگر خوف معنا ندارد ، آن جا جاى حزن و حسرت است ، پس بعد از وقوع خوفى نيست و قبل از وقوع هم حزنى نيست .

پس بر طرف شدن مطلق خوف از انسان تنها وقتى فرض دارد كه هيچ يك از آن چه داريم در معرض زوال قرار نگيرد ، و هم چنين برطرف شدن مطلق حزن از انسان وقتى فرض دارد كه آن چه نعمت كه انسان بتواند از آن متنعم شود و لذت ببرد دارا باشد و خداى تعالى به او افاضه كرده باشد ، و نيز آن چه كه دارد در معرض زوال قرار نگيرد ، و اين همان خلود سعادت براى انسان و خلود انسان در آن سعادت است و از همين جا واضح مى‏شود كه نبودن خوف و حزن عين روزى خوردن انسان نزد خدا است».

«اولياي خدا كسانى هستند كه ميان آنان و خدا حايل و فاصله‏اى نيست؛ حجاب ها از قلبشان كنار رفته ، و در پرتو نور معرفت و ايمان و عمل پاك ، خدا را با چشم دل چنان مى‏بينند كه هيچ گونه شك و ترديدى به دل هايشان راه نمى‏يابد ، و به خاطر همين آشنايى با خدا كه وجود بى انتها و قدرت بى پايان و كمال مطلق است ، ماسواى خدا در نظرشان كوچك و كم ارزش و نا پايدار و بى مقدار است . كسى كه با اقيانوس آشنا است ، قطره در نظرش ارزشى ندارد و كسى كه خورشيد را مى‏بيند نسبت به يك شمع بى فروغ بى اعتنا است»[48].

بنا بر اين آيات، « فلاح و رستگاری » در چهره « شادی بدون اندوه » تجلی يافته و اين به معنی « راه كار نجات و رهايی » است. رهايی از چنگ « جهل و شيطان » و روی آوردن به « عقل و رحمان » حتی در چهره « فرار از حزن و اندوه » و « كسب شادی و سرور » نعمتی الهی است كه بايد در مأذنه ی فرهنگ اجتماعی ، آن را هر شب و روز ياد آوری كرد.

«الْحُزْنِ»

وَ تَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى‏ عَلى‏ يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظيمٌ(يوسف :84)

و از آن ها روى برگرداند و گفت: «وا اسفا بر يوسف!» و چشمان او از اندوه سفيد شد اما خشم خود را فرو مى‏برد (و هرگز كفران نمى‏كرد)!

«حُزْني»

تاكنون بحث ناپسند بودن « غم و حزن » نزد خدای سبحان و دين و شريعت او بود. ولی خواسته يا ناخواسته اسباب غم و اندوه در اين دنيا ، به فراوانی فراهم می‌شود. به عبارت ديگر واقعيت دنيا به گونه‌ای است كه تمامی افراد در برابر وقايع اندوه بار قرار می‌گيرند (همان گونه كه در معرض شادی نيز قرار دارند) و نفس آدمی نسبت به اتفاقات و پديده‌های ناگوار هستی ، واكنشی طبيعی به نام « حزن » را نشان می‌دهد.

توصيه دين و شريعت درباره اين گونه امور ، فراهم كردن آگاهانه و مختارانه وسايل شادی و گريز از غم و اندوه به سوی شادی و سرور است. به عبارتی ديگر از تكثير كمی و كيفی غم و حزن جلوگيری می‌كند و آن را به « حداقل » كاهش می‌دهد.

 «مؤمنان وقتى در روز قيامت وارد بهشت مى‏شوند، مى‏گويند: «الحمدالله الذى اذهب عنا الحزن‏»، خدا را ستايش مى‏كنند كه حزن و اندوه را از آنان برداشت; يعنى دوران حزن و غمى، كه در دنيا داشتند سپرى شد و زمانى كه وارد بهشت مى‏شوند، ديگر از حزن و اندوه خبرى نيست. پس شاد بودن و محزون نبودن فطرتا مطلوب است و اين پاداش مؤمنان در بهشت است. برعكس، اهل جهنم، هميشه غمگين و افسرده هستند. قيافه‏هاى درهم كشيده «عبوسا قمطريرا» (انسان۱۰) و چهره‏هاى چروكيده و سياه «وجوه يومئذ مسوده» از حالات دوزخيان است[49].  به آیات در این زمینه دقت نمایید».

قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثّي وَ حُزْني إِلَى اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ(يوسف :86)

گفت: «من غم و اندوهم را تنها به خدا مى‏گويم (و شكايت نزد او مى‏برم)! و از خدا چيزهايى مى‏دانم كه شما نمى‏دانيد.

«الْحَزَنَ»

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ(فاطر :34)

آن ها مى‏گويند: «حمد (و ستايش) براى خداوندى است كه اندوه را از ما برطرف ساخت. پروردگار ما آمرزنده و سپاسگزار است.

«حَزَنًا»

1 - وَ لا عَلَى الَّذينَ إِذا ما أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْيُنُهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلاّ يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ(التوبة :92)

و (نيز) ايرادى نيست بر آن ها كه وقتى نزد تو آمدند كه آنان را بر مركبى (براى جهاد) سوار كنى، گفتى: «مركبى كه شما را بر آن سوار كنم، ندارم!» (از نزد تو) بازگشتند در حالى كه چشمانشان از اندوه اشكبار بود زيرا چيزى نداشتند كه در راه خدا انفاق كنند (و با آن به ميدان بروند).

2 - فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئينَ(القصص :8)

(هنگامى كه مادر به فرمان خدا او را به دريا افكند) خاندان فرعون او را از آب گرفتند، تا سرانجام دشمن آنان و مايه اندوهشان گردد. مسلّماً فرعون و هامان و لشكريانشان خطاكار بودند.

با دقت در آیات آخر متوجه می شویم که در این آیات به اسباب اندوه اشاره شده است از جمله:

الف - حضرت یعقوب در اندوه بر يوسف ديدگان خود را از دست داد؛ بلكه اين غم و اندوه مضاعف و ادامه گريه و ريختن اشك بينايى او را از ميان برد[50]. یعقوب گفت : من اندوه فراوان و حزن خود را به شما و فرزندان و خانواده‏ام شكايت  نمى‏كنم و اگر شكايت كنم در اندك زمانى تمام مى‏شود و بيش از يك يا دو بار نمى‏شود تكرار كرد هم چنان كه عادت مردم در شكايت از مصائب و اندوه‏هاشان چنين است؛ بلكه من تنها و تنها اندوه و حزنم را به خداى سبحان شكايت مى‏كنم ، كه از شنيدن ناله و شكايتم هرگز خسته و ناتوان نمى‏شود ، نه شكايت من او را خسته مى‏كند و نه شكايت و اصرار نيازمندان از بندگانش.  و «اعلم من الله ما لا تعلمون» و من از خداوند چيزهايى سراغ دارم كه شما نمى‏دانيد ، و به همين جهت به هيچ وجه از روح او مايوس و از رحمتش نااميد نمى‏شوم[51] .

ب -  شدائد و مصائب و اندوهى است كه اهل بهشت در دنيا داشتند[52] . و بعضى اشاره به اندوهى كه در محشر در باره نتيجه كار خود دارند مى‏دانند ، در حالى كه اين دو تفسير با هم تضادى ندارند و مى‏تواند در معنى آيه جمع باشد[53].

ج – چشم هايشان اشكبار بود، و اين اشك به خاطر اندوهى بود كه از نداشتن وسيله براى انفاق در راه خدا سرچشمه مى‏گرفت[54].

نتیجه گیری

همان طور که ملاحظه می کنید در همه آيات رفع حزن و محصور كردن آن در دستور خداوند بوده است نه گسترش و نشر آن و خداوند در همه این آیات می خواهد حزن واندوه را در ابتدا از مؤمنین وسپس از جامعه اسلامی ببرد. لازمه ی اين رويكرد، تحولی عظيم و تغييراتی فراوان در فرهنگ جامعه دينی است. بنا بر اين ، از نظر خدای رحمان و شريعت محمدی (ص) ، « رويكرد عقلانی ، ما را به گزينش شادی و حاكم كردن آن بر فضای فرهنگی جامعه وادار می‌كند.» گمان نمی رود كه هيچ جامعه‌ای ترجيح تئوريك حزن و اندوه بر شادی را بپذيرد و آن را به عنوان مبنای علمی برگزيند. هر چند در مقام عمل و در طول تاريخ ، بسياری از جوامع ، برخلاف باورهای نظری خويش اقدام كرده‌اند و فرهنگ گسترش غم را برگزيده و متأسفانه افسردگی، یأس، دل مردگی و انحطاط را بارها و بارها تجربه كرده اند.

منابع :

1 – قرآن مجيد، ترجمه : ناصر مكارم شيرازي، دارالقرآن الكريم دفتر مطالعات تاريخ و معارف اسلامي.

2 – مجمع البحرين، فخرالدين الطريحي، تحقيق : سيد احمد حسيني، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، چاپ دوم، 1408 ه.ق، جلد 2-1.

3 – قاموس قرآن، سيد علي اكبر قريشي، دارالكتب الاسلاميه تهران، چاپ اول 1352، جلد 2.

4 – القاموس العصري (فرهنگ نوين)، الياس انطون الياس، ترجمه سيد مصطفي طباطبايي، انتشارات اسلاميه تهران، چاپ ششم 1362.

5 – مجمع البيان في تفسير القرآن، شيخ ابي علي الفضل بن الحسين الطبرسي، تحقيق رسولي محلاتي و يزدي طباطبايي، دارالمعرفه، چاپ دوم 1408 ه.ق، جلد 1 و 4 و 5 و 6 و 8 و 9.

6 – تفسير القرآن الكريم، سيد عبدالله شَبّر، به كوشش مرتضي الرضوي الكشميري، نشر قاهره، چاپ دوم، 1385 ه.ق/

7 – ترجمه تفسير الميزان، علامه محمدحسين طباطبايي، ترجمه : سيد محمد باقر موسوي همداني ، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ هفتم، تابستان 1375، جلد 1 و 4 و 5 و 7 و 8 و 9 و 10 و 11 و 12 و 14 و 16 و 17 و 18 و 19.

8 – تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، دارالكتب الاسلاميه تهران، چاپ بيست و پنجم، پاييز 1369، جلد 2 تا 11 و 13 و 15 تا 18 و 20 و 23.

9 – مجله علمي تخصصي معرفت، مقاله «شاد كردن برادر مؤمن»، محمدتقي مصباح يزدي، سال هشتم، بهمن و اسفند 1378، شماره 32.