پیش گفتار
یکی از ابعاد مهم توسعه همه جانبه توسعه علوم انسانی نظیر: فلسفه، حقوق، علوم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی، جامعه شناسی، روان شناسی، علوم تربیتی، الهیات، اخلاق، ادبیات، تاریخ، هنر و . . . است.
گستردگی و تنوع در علوم انسانی، مانع از آن شده که صاحب نظران بتوانند قلمرو آن را به سادگی از قلمرو معرفت تجربی تفکیک کنند. لذا به طور اجمال می توان گفت علوم انسانی به دانش هایی اطلاق می شود که موضوع تحقیق آن ها فعالیت های گونه گون انسان است یعنی رشته هایی که رفتار فردی، روابط افراد با یکدیگر، رفتارهای جمعی و نیز آثار نهادها و مناسبات ناشی از این رفتارها را مطالعه می کنند.[1]
با این که در مباحث رایج توسعه در ایران به توسعه علوم انسانی توجه می شود امّا اهمیت آن هنوز به بدنه فرهنگ و نظام آموزشی ما راه نیافته است. در نظام آموزشی ما هنوز علوم طبیعی و تجربی از درجه اول اهمیت برخوردار است، گویی که رشد این علوم حرف اول را در توسعه می زند؛ به همین جهت برنامه ریزان در ایران همواره به اقتصاد و سرمایه توجه ویژه دارند و مشکل عقب ماندگی کشور را عمدتاً کمبود پول و سرمایه یا ماشین آلات و زیر ساخت های مادی مانند پل، جاده، سد و ... می دانند و تصمیم گیرندگان نظام آموزشی در همین راستا پیشرفت و ترقی را فن آوری و دست یابی به تکنولوژی وعلومی می دانند که به نوعی به تحقیق و کاوش روی ماده و طبیعت منجر گردد تا از قافله به اصطلاح تمدن امروزی عقب نمانند و متأسفانه این ذهنیت در تار و پود فرهنگ ما نهادینه شده است؛ بنابر این مردم ما هم سعی می کنند تمام سرمایه های فکری (نخبگان) و مادی خود را صرف توسعه آن کنند
این در حالی است که علوم انسانی هم از حیث ارزشی و هم از حیث راهبردی بر علوم طبیعی و تجربی تقدم دارد. یعنی توسعه علوم طبیعی و تجربی تابعی از توسعه علوم انسانی است این مدعا هم به پشتوانه ی آموزه های فلسفی و هم به پشتوانه تجربه تاریخی جوامع توسعه یافته، قابل اثبات است. توسعه علوم طبیعی و تجربی مرهون بسترسازی علوم انسانی است. ما نمی توانیم قبل از این که به انسان و علوم مربوط به آن فکر کنیم به علومی که موضوع آن به ماده و عوارض آن تعلق دارد بپردازیم. زیرا توجه به توسعه علوم انسانی می تواند زمینه ساز تحولی عظیم و رشدی همه جانبه و توسعه ای پایدار برای جوامع بشری باشد.
فیلسوفان اسلامی بر این باورند که اهمیت هر علمی به موضوع آن علم بستگی دارد یعنی هر قدر موضوع علمی از اهمیت بیشتری برخوردار باشد آن علم از اهمیت بیشتری برخوردار خواهد بود. موضوع علوم انسانی، خود انسان است که از والاترین و پیچیده ترین موجودات عالم به شمار می آید ولی موضوع علوم تجربی طبیعت و ماده می باشد بنابر این می توان به سادگی به اهمیت علوم انسانی پی برد.
تجربه نشان داده است، جوامعی توانستند گام هایی رو به جلو بردارند که علوم انسانی هم گام با علوم طبیعی و تجربی توسعه یافته است. همان گونه که عدم توسعه علوم انسانی در جوامع باعث رکود و رخوت علوم تجربی می شود به عبارت دیگر، توسعه علوم طبیعی و تجربی، تابعی از توسعه علوم انسانی است اگر کمی به عقب برگردیم و دوران انحطاط قرون وسطی را با دقت مرور کنیم بی شک پی خواهیم برد که علت اصلی عقب افتادگی اروپا در این قرون موانع توسعه نیافتگی علوم انسانی بود که اجاز ظهور عالمان تجربی را نمی داد و به بهانه های گوناگون، جلوی ترقی و توسعه آن را سد می نمود زیرا بستر لازم برای توسعه علوم تجربی فراهم نشده بود. اما با ظهور انقلاب و نهضت فرهنگی بستر رنسانس صنعتی فراهم گردید که ما امروز شاهد توسعه صنعتی اروپا هستیم.
با این حال باید موانع توسعه علوم انسانی در ایران را مورد بررسی قرار داد. اگرچه این موضوع در فرهنگ ما علل مختلفی می تواند داشته باشد ولی یکی از مهم ترین آن ها به ساختار قدرت در گذشته برمی گردد. نظام های شاهنشاهی معمولاً با استبداد، سلطه طلبی، خودکامگی، اقتدارگرایی و بردگی همراه است و کشور ما این گونه نظام ها را تجربه کرده است. بنابر این، این حکومت ها برای رسیدن به مقاصد سلطه طلبی خود سعی داشتند تا مردم را از خود و امور و حقوق خود بی خبر نگاه داشته و هزینه آموختن علوم انسانی را گران و آینده آن را پر مخاطره و نامطمئن گردانند تا به مقاصد نامشروع خود جامه عمل بپوشانند. از سوی دیگر انسانی که از حقوق خود بی خبر است؛ تشویق به فراگیری علوم طبیعی و تجربی می شود تا دستی تواناتر داشته باشد و خدمت مؤثرتری به تقویت قدرت حاکمان ارایه نماید.
بدین جهت کشور ما بیش از هر چیز نیاز به توسعه علوم انسانی دارد تا از رهگذر آن بتواند به توسعه پایدار علمی که راه رسم آن عقلانیت است برخوردار گردد.
یکی از علوم انسانی که لازم است مردم ما با آن به متد علمی آشنا شوند تاریخ اسلام است که برداشت علمی و منطقی و مناسب از آن می تواند در فهم صحیح اسلام به ما کمک کند و مانع برداشت های ناروا و منفعت طلبانه گردد.
