حسین اویسی :عضو گروه تلفیقی ارزشیابی گروه های

  آموزشی راهنمایی استان قزوین

مقدمه :

هر کشوری برای پاسخ گویی به نیازهای خود باید از نیروهای انسانی کار آمد و اثر بخش استفاده کند و آماده ساختن چنین نیروهایی جز از راه آموزش و تربیت افراد امکان پذیر نیست . از آن جا که آموزش مانند هر فعالیتی هزینه بردار است باید اطمینان پیدا کرد که این هزینه ها اعم از مالی ، مادی ، کالبدی و انسانی به درستی صرف و خرج می شود به عبارت دیگر آیا نظام آموزشی کشور متناسب با نیازهای و خواسته ها جامعه عمل می کند ؟ آیا نیازهای اساسی جامعه در نظام آموزش بخوبی دیده شده است ؟ آیا نیازهای شخصی و فردی فرگیران در زمینه های علائق ، سلایق و ... در نظر گرفته شده است ؟ آیا ساختار کلی آموزش و پرورش آینده نگر و رو به جلو است یا حرکت قهقرایی داشته و تنها به انفعال میراث ها و فرهنگ گذشته می پردازد و  تا چه حد نظام و مجموعه فرایند های آموزشی به رشد و توسعه توانایی های انسانی فراگیران توجه نموده و پرورش افراد خلاق ، کارآمد و متفکر را هدف گیری نموده است ، که با وجود عمر اندک خود در پی پاسخ گویی به این پرسش ها ست

ارزشیابی تحصیلی

ارزشیابی تحصیلی ، فعالیتی است که معلم ، در جریان تدریس خود انجام می دهد . این فعالیت ، شامل جمع آوری اطلاعات و داوری در باره وضعیت یادگیری و پیشرفت دانش آموز است . جمع آوری این اطلاعات از طریق شیوه های مختلف صورت می پذیرد و نیازمند کسب مهارت و دانش کافی در این زمینه است .معلم باید با استفاده از نتایج حاصل سنجش و ملاحظه اهداف و انتظارات آموزشی درباره وضعیت فرد داوری کرده ضعف ها و قوت های دانش آموز را مشخص کند و برای بهبود فعالیت های یادگیری به او توصیه هایی را ارایه دهد .

متاسفانه فرایند سنجش و ارزشیابی در کشور ما ، مطابق عرف ، فقط شامل ارزیابی مجموعی یا پایانی است که در پایان دوره آموزشی به منظور تشخیص پیشرفت تحصیلی و رتبه بندی صورت می گیرد . در این روش تمامی تلاش معلم ، دانش آموز ، والدین و کل نظام آموزشی معطوف به آزمون های پایانی و به نمره آن هاست و ما حصل همه زحمت ها در یک عدد یک یا دو رقمی خلاصه می شود . این نمره، نه تنها ملاک قضاوت و تصمیم گیری در خصوص دانش آموز است ، بلکه به نوعی ارزشیابی از عملکرد معلم ، مربی ، مدیر ، والدین و نظام آموزشی نیز تلقی می شود . تردیدی نیست که نتایج حاصل از این گونه تصمیم گیری ها دقیق نبوده و ممکن است عواقب ناگواری به همراه داشته باشد . به عبارت دیگر به جای آن که نظام ارزشیابی و اندازه گیری در خدمت آموزش و رشد و توسعه دانش فراگیران و معلمان قرار گیرد ، فرآیند تدریس و یادگیری در خدمت سنجش و آزمون در آمده است و ملاک قضاوت در مورد نظالم و دانش آموز در یک مقیاس صفر تا بیست خلاصه می شود .

امروزه نتيجه مداري چيزي است كه ذهن و انديشه تربيتي ما را در مدارس شكل مي دهد و به همين دليل ارزش يابي هاي پيشرفت تحصيلي بر نتيجه نهايي يادگيري متمركز شده و امتحانات پاياني نقش اصلي را ايفا مي كنند و پايه قضاوت در مورد آن چيزي قرار مي گيرند كه دانش آموزان به آن دست يافته اند . در اين نوع ارزش يابي ها دانسته ها تنها چيزي هستند كه مورد سنجش قرار مي گيرند و چگونه دانستن ، توانستن و عمل كردن در جريان آن محو و ناپيدا مي شود .

ارزشيابي تكويني با پيش بيني سهم براي فرآيند يادگيري در ارزش گذاري به جريان رشد دانش آموزان رويكردي را به وجود آورده است كه از طريق آن مي توان هويت فردي دانش آموزان را نيز مورد توجه جدي قرار داد . توجه به فعاليت هاي مستمر دانش آموز در قالب سنجش عملكرد و نحوه كوشيدن دانش آموزان ضمن آشكار كردن سرمايه منحصر به فرد فطري هر كدام از آن ها امكان توليد دانش و نو آوري و خلاقيت را فراهم مي كند .

ارزشيابي تكويني يا مستمر با فر آيند ياددهي – يادگيري يك پارچه مي شود و در سرتاسر   دوره ي آموزش تداوم مي يابد . اين نوع ارزش يابي ، هم بر فرآيند يادگيري و هم به بازده يا فر آورده هاي يادگيري تاكيد دارد . نتايج آن براي معلم و دانش آموز بازخوردي فراهم مي كند كه نشان مي دهد هدف هاي آموزشي تا چه اندازه تحقق يافته است . معلم با استفاده از اين بازخورد  در مورد انطباق برنامه و روش هاي آموزشي با سطح يادگيري و نيازهاي دانش آموزان تصميم مي گيرد . بازخورد حاصل از ارزيابي تكويني به دانش آموزان فرصت مي دهد تا نسبت به آن چه ياد مي گيرند توجه كنند ، مهارت ها و توانايي هاي فكري خود را پرورش دهند و با كسب آگاهي از نقاط قوت و ضعف خود ، در جهت رسيدن به اهداف آموزشي ، رفع نارسايي ها و پرورش و تقويت جنبه هاي مثبت خود گام بردارند .

بازخورد مثبت و منظم ، بخش ارزشمند فرآيند ياددهي – يادگيري است و به دانش آموزان كمك مي كند تا از ميزان يادگيري خود آگاه شوند . بازخورد توصيفي عبارت از ارائه اطلاعات به دانش آموزان در باره ي كيفيت پيشرفت آن هاست . شيوه بازخورد  در مورد كيفيت عملكرد دانش آموزان اطلاعاتي را در اختيار آن ها مي گذارد كه در چه زمينه اي خوب و يا ضعيف عمل كرده اند و اين در حالي است كه تا پايان در مورد كيفيت فعاليت هيچ داوري صورت نمي گيرد . ديگر آن كه بازخورد اغلب شامل پيشنهادهايي است كه چگونه دانش آموز مي تواند در كارهاي آينده عملكرد خود را بهبود بخشد . همين كه دانش آموز احساس كند به سوي موفقيت پيش مي رود ، سطح اعتماد به نفس وي افزايش مي يابد و نياز به پاداش هاي بيروني به تدريج جاي خود را به انگيزه دروني مي دهد .از آنجا كه دانش آموزان ابتدايي و سال هاي اول راهنمايي تحصيلي بيش تر برای رسيدن به هدف هاي كوتاه مدت تلاش مي كنند و كم تر در مورد هدف هاي بلند مدت مي انديشند ،لذا به ارزش يا بي هاي مستمرو منظم واكنش مثبت تري نشان مي دهند .به همين دليل ، تاكيد نظام آموزشي در اين سطح بايدبيش تر به ارزش يا بي هاي تكويني و مستمر معطوف باشد .

ارزشيابي تكويني با استفاده از فنون مختلف مانند تهيه گزارش هاي كتبي يا شفاهي ، اجراي طرح هاي تحقيقي ، مشاهده ي رفتار دانش آموز ، چك ليست ، كارنما و ... انجام مي گيرد . در اين نوع ارزش يابي معلم ممكن است رفتار دانش آموزان را در موقعيت هاي مختلف آموزشي مشاهده و مشاهداتش را به طور منظم يادداشت كند . او بر اساس مشاهده رفتار دانش آموزان اطلاعات جامعي را در باره ي رفتار آنان از طريق چك ليست جمع آوري مي كند . او ممكن است از آن ها بخواهد كه با جمع آوري نمونه هايي از تكاليف و يا پژوهش هايي كه انجام مي دهند ، به تدريج كار نمايي فراهم كنند و به معلم ارائه دهند .روش هاي اخير به ويژه موجب مي شود كه دانش آموزان در قبال يادگيري و پيشرفت خود احساس مسئوليت كنند و بدين وسيله احساس مسئوليت  در آنان پرورش مي يابد .

منظور از روش هاي توصيفي در ارزشيابي توجه به رويكردي است كه در آن معلم تغييرات و تحولات ايجاد شده در دانش آموز را با فنون متفاوت بررسي كرده و به صورت مشروح بر اساس شاخص هاي پيشرفت و يا اهداف از پيش تعيين شده به اطلاع دانش آموز و ولي مي رساند  بررسي نظام ارزشيابي كشورهاي مختلف جهان نشان مي دهد استفاده از كارنامه توصيفي امري رايج و داراي سابقه اي طولاني است . در كشور فرانسه روش نمره گذاري استفاده از طيف با عبارات توصيفي : بالاتر از استاندارد ، مطابق استاندارد ، ناسازگار با استاندارد و ... مي باشد . در آلمان شش مقوله ويا طيف و در ژاپن استفاده از پنج مفهوم همراه با جملات توصيفي است . خلاصه اينكه در بسياري از كشورهاي مختلف جهان ، كارنامه فقط نمرات خام را شامل نگرديده و تمامي فعاليت ها و مهارت ها و نگرش كودك ، توصيف و ارزشيابي مي شود . ارائه نمره صرف ضمن ايجاد رقابت و اضطراب ، يادگيري و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان راتحت الشعاع قرار داده و با ايجاد افسردگي ، بخش زيادي از منابع و استعدادهاي بالقوه انساني و اقتصادي را تلف مي نمايد . برخورد معلمان و والدين و ارزش بيش از حد قائل شدن به امتحان و تكراربيهوده آن و استفاده  ابزاري از آن باعث ايجاد دلسردي از تعليم و تربيت و امتحان با اين سبك و سياق ، نقطه پايان رهايي از درس و تحصيل محسوب مي شود  .

منابع :

1-     انگيزش در كلاس درس نويسنده چريل ، ال ، اسپالدينگ -  ترجمه محمد رضا ناييني و اسماعيل بيابانگرد   پژوهش نامه آموزشي ، دي ماه 1380

2 -   جزوه راهنماي ارزشيابي توصيفي – تكويني رشد تكنولوژي آموزشي ، شماره 145 ، دي ماه 1381

3 -                                                                                                       www.arzeshyabitosfi.blogspot.com

4 –                            www. Aftab.ir